Radon, alfa parçacıkları yayımlayan doğal bir radyasyon kaynağıdır ve maruz kaldığımız doğal radyasyonun yarısından doğrudan sorumludur. Radon ve Radon bozunma ürünlerinin solunması, akciğer kanseri oluşumuyla ilişkilendirildiğinden kapalı mekânlardaki Radon konsantrasyonlarının belirlenmesi oldukça önemli bir konudur. Bu çalışmada, Isparta il merkezindeki 12 okulda gerçekleştirilen atmosferik Radon konsantrasyonu ölçüm sonuçları, gama ortam doz eşdeğeri ölçümleri ve musluk sularındaki Radon ölçümlerine ait bulgular ile birlikte sunulmaktadır. Bunun için incelenen okullardaki bina içi atmosferik Radon düzeyleri E‐PERM sistemi kullanılarak, bina içi ve bina dışı gama ortam doz eşdeğerleri seyyar bir Geiger‐Müller dedektörü kullanılarak ve musluk sularındaki Radon seviyeleri ise E‐PERM su kiti kullanılarak bir yıl boyunca ölçülmüştür. Ölçümler, 2013 yılı sonbahar mevsimi ile 2014 yılının kış, ilkbahar ve yaz mevsimlerinde gerçekleştirilmiştir. Bu ölçümler sonucunda, okullardaki mevsimsel atmosferik Radon düzeylerine ait genel ortalamalar, sırasıyla 344 Bq/m3, 528 Bq/m3, 372 Bq/m3 ve 189 Bq/m3 olarak bulunmuştur. 12 okuldan bir yıl boyunca alınan 576 adet ölçümün 44 tanesi TAEK (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu) tarafından işyerleri için belirlenen 1000 Bq/m3’lük limit düzeyin üzerinde gözlemlenmiştir. Elde edilen tüm ölçümler değerlendirmeye alınarak, Isparta şehir merkezinde bulunan okullardaki bina içi atmosferik Radon konsantrasyonunun 358±44 Bq/m3 seviyesinde olduğu tespit edilmiştir. Dünya genelindeki bina içi atmosferik Radon düzeyinin ~40 Bq/m3 ve ülkemizdeki meskenlerde ise bu değerin 81 Bq/m3 olduğu göz önüne alındığında, Isparta il merkezindeki okullara ait bina içi Radon yoğunluğunun, dünya ve ülke ortalamalarından çok daha fazla olduğu açıkça görülmektedir. Bununla birlikte, okullara ait 358±44 Bq/m3’lük genel ortalamanın, TAEK’in işyerleri için belirlediği müdahale düzeyinden daha düşük olduğu söylenebilir. Atmosferik Radon ölçümlerine ek olarak, okullardaki bina içi ve bina dışı gama ortam doz eşdeğerleri mevsimsel olarak ölçülmüş, 1716 adet bina içi ve 2304 adet bina dışı ölçüm verisi elde edilmiştir. Gama ortam doz eşdeğeri verileri kullanılarak okullardaki gama doz hızı düzeyleri hesaplanmıştır. Buna göre, Isparta şehir merkezindeki okulların bina içi ve bina dışı gama doz hızı düzeyleri sırasıyla, 183 nSv/h ve 171 nSv/h olarak bulunmuştur. Dünya geneli bina içi gama doz hızı düzeyinin 84 nSv/h ve bina dışı gama doz hızı düzeyinin 59 nSv/h olduğu bildirilmektedir. TAEK’in Radyasyon Erken Uyarı Sistemi verilerine göre Türkiye’nin bina dışı gama doz hızı 90 nSv/h civarındadır. Bu değerler dikkate alındığında, Isparta il merkezindeki okulların bina içi gama doz hızı seviyesinin dünya ortalamasından yaklaşık 2 kat yüksek olduğu, bina dışı gama doz hızı düzeyinin ise dünya ortalamasından 3 kat kadar ve ülke ortalamasından yaklaşık 2 kat daha yüksek olduğu söylenebilir. Yine çalışmamız dâhilinde, okul musluk sularındaki Radon düzeylerini belirlemek üzere, bir yıl boyunca 96 adet su ölçümü gerçekleştirilmiş ve şehir merkezindeki okullara ait musluk suyu örneklerindeki Radon konsantrasyonu ölçümlerinin 5,8 Bq/L'lik bir ortalamaya sahip olduğu bulunmuştur. Bu ortalama, EPA'nın (Birleşik Devletler Çevre Koruma Ajansı’nın) şebeke sularındaki Radon düzeyi için belirlediği 11 Bq/L’lik limit değerin altındadır. Isparta il merkezindeki okulları kullanan öğrenci ve personelin soludukları Radon nedeniyle alacakları tahmini yıllık etkin doz eşdeğerleri hesaplanmıştır. Senaryomuza göre, yıllık etkin doz eşdeğerlerinin hesaplanmasında öğrenci ve görevlilerin okul, ev ve diğer ortamlarda aldığı dozlar dikkate alınmıştır. Öğrenci ve personelin maruz kaldığı dozların sırasıyla, 9,96 mSv ve 9,95 mSv olduğu bulunmuştur. ICRP (Uluslararası Radyolojik Korunma Komitesi) işyerleri ve konutlarda Radon düzeyinin azaltılması için önerdiği eylem planında, müdahale için 3‐10 mSv'lik etkin doz aralığının referans alınmasını tavsiye etmektedir. Sadece Radon'un solunması sonucu öğrenci ve personel için tahmin edilen yıllık etkin doz eşdeğerinin, üst müdahale sınırına oldukça yakın olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, şehir merkezinde yaşayanların doğal kaynaklı diğer radyasyonlar nedeniyle alacağı dozlarda göz önüne alınırsa, tahmini yıllık doz düzeyinin artması kaçınılmazdır. Sonuç olarak, şehir merkezindeki gama fon düzeyinin ve atmosferik Radon yoğunluğunun dünya ve ülke ortalamalarının oldukça üzerinde gözlemlenmesi, Isparta il merkezinin Yüksek Seviyeli Doğal Radyasyon Alanı (HLNRA) olarak nitelendirilebileceğine işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Isparta, okul, Radon, E‐PERM, gama ortam doz eşdeğeri, gama doz hızı, Geiger Müller dedektörü, yıllık etkin doz
Tez (Yüksek Lisans) - Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fizik Anabilim Dalı, 2017.
Kaynakça var.
Radon, alfa parçacıkları yayımlayan doğal bir radyasyon kaynağıdır ve maruz kaldığımız doğal radyasyonun yarısından doğrudan sorumludur. Radon ve Radon bozunma ürünlerinin solunması, akciğer kanseri oluşumuyla ilişkilendirildiğinden kapalı mekânlardaki Radon konsantrasyonlarının belirlenmesi oldukça önemli bir konudur. Bu çalışmada, Isparta il merkezindeki 12 okulda gerçekleştirilen atmosferik Radon konsantrasyonu ölçüm sonuçları, gama ortam doz eşdeğeri ölçümleri ve musluk sularındaki Radon ölçümlerine ait bulgular ile birlikte sunulmaktadır. Bunun için incelenen okullardaki bina içi atmosferik Radon düzeyleri E‐PERM sistemi kullanılarak, bina içi ve bina dışı gama ortam doz eşdeğerleri seyyar bir Geiger‐Müller dedektörü kullanılarak ve musluk sularındaki Radon seviyeleri ise E‐PERM su kiti kullanılarak bir yıl boyunca ölçülmüştür. Ölçümler, 2013 yılı sonbahar mevsimi ile 2014 yılının kış, ilkbahar ve yaz mevsimlerinde gerçekleştirilmiştir. Bu ölçümler sonucunda, okullardaki mevsimsel atmosferik Radon düzeylerine ait genel ortalamalar, sırasıyla 344 Bq/m3, 528 Bq/m3, 372 Bq/m3 ve 189 Bq/m3 olarak bulunmuştur. 12 okuldan bir yıl boyunca alınan 576 adet ölçümün 44 tanesi TAEK (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu) tarafından işyerleri için belirlenen 1000 Bq/m3’lük limit düzeyin üzerinde gözlemlenmiştir. Elde edilen tüm ölçümler değerlendirmeye alınarak, Isparta şehir merkezinde bulunan okullardaki bina içi atmosferik Radon konsantrasyonunun 358±44 Bq/m3 seviyesinde olduğu tespit edilmiştir. Dünya genelindeki bina içi atmosferik Radon düzeyinin ~40 Bq/m3 ve ülkemizdeki meskenlerde ise bu değerin 81 Bq/m3 olduğu göz önüne alındığında, Isparta il merkezindeki okullara ait bina içi Radon yoğunluğunun, dünya ve ülke ortalamalarından çok daha fazla olduğu açıkça görülmektedir. Bununla birlikte, okullara ait 358±44 Bq/m3’lük genel ortalamanın, TAEK’in işyerleri için belirlediği müdahale düzeyinden daha düşük olduğu söylenebilir. Atmosferik Radon ölçümlerine ek olarak, okullardaki bina içi ve bina dışı gama ortam doz eşdeğerleri mevsimsel olarak ölçülmüş, 1716 adet bina içi ve 2304 adet bina dışı ölçüm verisi elde edilmiştir. Gama ortam doz eşdeğeri verileri kullanılarak okullardaki gama doz hızı düzeyleri hesaplanmıştır. Buna göre, Isparta şehir merkezindeki okulların bina içi ve bina dışı gama doz hızı düzeyleri sırasıyla, 183 nSv/h ve 171 nSv/h olarak bulunmuştur. Dünya geneli bina içi gama doz hızı düzeyinin 84 nSv/h ve bina dışı gama doz hızı düzeyinin 59 nSv/h olduğu bildirilmektedir. TAEK’in Radyasyon Erken Uyarı Sistemi verilerine göre Türkiye’nin bina dışı gama doz hızı 90 nSv/h civarındadır. Bu değerler dikkate alındığında, Isparta il merkezindeki okulların bina içi gama doz hızı seviyesinin dünya ortalamasından yaklaşık 2 kat yüksek olduğu, bina dışı gama doz hızı düzeyinin ise dünya ortalamasından 3 kat kadar ve ülke ortalamasından yaklaşık 2 kat daha yüksek olduğu söylenebilir. Yine çalışmamız dâhilinde, okul musluk sularındaki Radon düzeylerini belirlemek üzere, bir yıl boyunca 96 adet su ölçümü gerçekleştirilmiş ve şehir merkezindeki okullara ait musluk suyu örneklerindeki Radon konsantrasyonu ölçümlerinin 5,8 Bq/L'lik bir ortalamaya sahip olduğu bulunmuştur. Bu ortalama, EPA'nın (Birleşik Devletler Çevre Koruma Ajansı’nın) şebeke sularındaki Radon düzeyi için belirlediği 11 Bq/L’lik limit değerin altındadır. Isparta il merkezindeki okulları kullanan öğrenci ve personelin soludukları Radon nedeniyle alacakları tahmini yıllık etkin doz eşdeğerleri hesaplanmıştır. Senaryomuza göre, yıllık etkin doz eşdeğerlerinin hesaplanmasında öğrenci ve görevlilerin okul, ev ve diğer ortamlarda aldığı dozlar dikkate alınmıştır. Öğrenci ve personelin maruz kaldığı dozların sırasıyla, 9,96 mSv ve 9,95 mSv olduğu bulunmuştur. ICRP (Uluslararası Radyolojik Korunma Komitesi) işyerleri ve konutlarda Radon düzeyinin azaltılması için önerdiği eylem planında, müdahale için 3‐10 mSv'lik etkin doz aralığının referans alınmasını tavsiye etmektedir. Sadece Radon'un solunması sonucu öğrenci ve personel için tahmin edilen yıllık etkin doz eşdeğerinin, üst müdahale sınırına oldukça yakın olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, şehir merkezinde yaşayanların doğal kaynaklı diğer radyasyonlar nedeniyle alacağı dozlarda göz önüne alınırsa, tahmini yıllık doz düzeyinin artması kaçınılmazdır. Sonuç olarak, şehir merkezindeki gama fon düzeyinin ve atmosferik Radon yoğunluğunun dünya ve ülke ortalamalarının oldukça üzerinde gözlemlenmesi, Isparta il merkezinin Yüksek Seviyeli Doğal Radyasyon Alanı (HLNRA) olarak nitelendirilebileceğine işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Isparta, okul, Radon, E‐PERM, gama ortam doz eşdeğeri, gama doz hızı, Geiger Müller dedektörü, yıllık etkin doz