<p>Çağdaş Türk yazınının çok yönlü yazarlarından Haldun Taner, 1940’lı yıllardan 1980’li yıllara uzanan süreçte öykü ve oyun yazarlığını eş zamanlı olarak sürdürür. Her iki edebî türde de onlarca yapıt ortaya koyar. Taner’in keskin zekasının ve gözlem gücünün çıktısı olan bu yapıtlar, gerek içerdiği izlekler gerek bunların ifadesindeki deneysel tavır ve mizahi üslup bakımından benzeşir. Bu benzeşme, yazarın kimi öyküleri ve oyunları arasında daha belirgindir. Zira Taner, öykü türündeki kimi metinlerini sonraki yıllarda tiyatro türünde yenidenyazma, başka bir ifadeyle uyarlama işlemine başvurmuştur. İlk olarak 1954’te aynı adla kitaplaşan uzun öyküsü Ayışığında “Çalışkur” ve 1977’de sahnelenen oyunu Ayışığında Şamata, bu minvalde değerlendirilebilecek iki yapıttır. Yazarın uyarlama yoluyla metinlerarası bir sürece dâhil ettiği bu yapıtlar, ilki kaynak/uyarlanan, ikincisi yan/uyarlayan metin olarak, sıra dışı kurguları ve anlatım biçimleriyle deneysel edebiyat çizgisindedir. Kaynak/uyarlanan metin konumundaki Ayışığında “Çalışkur”, klasik kurgulama kurallarından uzaklaşılarak “Ayışığında ‘Çalışkur’”, “Hikâyenin Tepkileri”, “Sonuç”, “Epilog” ve “Sonucun Tepkileri” başlıkları altında oluşturulmuş bir öyküdür. Öyküye adını veren ilk bölümde okur, klasik bir öykü metniyle karşı karşıya getirilir. Çoğunluğu varlıklı insanlardan oluşan bir muhitin sakinlerinin yaşamlarından kesitlerin sunulduğu bu ilk metinde, yazar-anlatıcının eleştirel bakışı devrededir. Yapıtı sıra dışı kılan ve kurgusal da olsa alımlayıcıyı da anlatıya dâhil eden düzlemler, bu aşamadan sonra diğer başlıklar altında devreye girer. “Hikâyenin Tepkileri” bölümünde muhayyel okurun öyküyü okuduktan sonra geliştirdiği tepkiler; çeşitli mektuplar, eleştiri yazıları ve raporlar aracılığıyla gerçek okura sunulur. “Sonuç” bölümünde yazar, muhayyel okurun tepkilerini dikkate alarak öyküsünü yenidenyazma yoluna gider. Öykünün okur tepkilerinden önceki ve sonraki hâlinin yan yana verildiği bu bölümü yine okuru tatmin etmek için yazılan “Epilog” takip eder. Öyküye son noktayı koyan bu bölümün ardından, istekleri yerine getirilen okurun memnuniyet içeren yorumları, “Sonucun Tepkileri” bölümünde bir araya getirilir. Taner’in can sıkıcı gerçeklerden kaçarak pembe düşler âlemine sığınan gerçek alımlayıcıyı/okuyucuyu alaycı bir yaklaşımla sarstığı bu sıra dışı metin, yaklaşık yirmi yıl sonra bir de seyirciyi sarsmak üzere yenidenyazılır. Yazarın epik-göstermeci tarzda oyunlar kaleme aldığı süreçte Ayışığında Şamata adıyla sahneye uyarladığı yan metin, “Birinci Perde”, “Ara Oyun”, “İkinci Perde” ve “Epilog” bölümlerinden oluşur. Ana metne büyük ölçüde sadık kalınarak yapılan bu uyarlamada, edebî tür ve tarihî dönem değişiminden doğanfarklılıklar da dikkat çeker. Bu bildiride, daha ziyade bu farklılıklara odaklanılacak ve öyküden tiyatroya aktarımda içerik, biçim ve dil bakımından ortaya çıkan dönüşümler karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır.<br></p>