Mu’tezile’ninortaya çıkışını ve gelişimini daha iyi kavramak, dinî kültürel zemini yanındaiçine doğduğu sosyo-kültürel ve siyasî çevrenin ayrıca değerlendirilmesinigerektirmektedir. Mu’tezilî kurucu kimliğin hem kişiler hem de toplumsal kesimbağlamında ele alınıp irdelenmesi ve ilgili kimliğin inşaında etkin olanbilimsel kültürel çevreye ayrıca işaret edilmesi söz konusu değerlendirmeyedahildir. Mu’tezile’nin kurucuları Vâsıl b. Atâ ile Amr b. Ubeyd’in kişiseldüzeydeki bilimsel merakları, dinî bilgiyi yeniden tanımlama istekleri ve bunuçevreye yayma arzuları, siyasî hedefleri, kendilerini güçlü şekilde ortayaçıkaran Araplar dışındaki Müslüman çevre yani mevâlî, yaşadıkları ve Mu’tezile’yikurdukları Basra’nın ve onun yakınındaki Kûfe’nin dinî kültürel ve sosyal açıdanfarklılığa izin veren ve siyasî ayrışmayı besleyen, barındıran yapısı, esasenitikadî bir mezhep olarak Mu’tezile’nin farklılaşması bakımından son dereceönemlidir. Bunun yanı sıra Müslüman toplumda yaşayan mevâlînin dinî,sosyo-kültürel ve siyasî bütün faaliyetlerinde kadîm İran kültüründen süreklidestek alması, İran coğrafyasında yer alan ve Yunan felsefî kültürünü yüzyıllarboyunca muhafaza eden yakınlardaki bilimsel merkezlerin ürettiği dinî-felsefînitelikli bilginin doğrudan ya da dolaylı bir şekilde Basra’ya ve Kûfe’yeulaşması, müdahaleci tutumunu hiç ihmal etmeyen kadîm İran siyasî kültürünündinî/itikadî ayrışma zeminini, ayrışma lehine olmak üzere, belli ölçüde tahkimetmesi, mu’tezilî farklılaşma bakımından değerlendirilmelidir. Mu’tezile’nin,ortaya çıktığı dönemde, özellikle ilahî sıfatları nefyederek Emevî iktidarının,cebri bir siyasî argüman olarak istismar etmesine karşılık yapıp etmeleri konusundainsan iradesini ayrıca vurgulaması hem dinî/itikadî hem de toplumsal ve siyasîalanda ciddi değişimlere sebep olmuştur.